Αρχική > «Πόθεν και πότε οι Έλληνες;», Ανθρωπολογικά, Ελληνο/vs./Γερμανικά > «Πόθεν και πότε οι Έλληνες;» και ευρωσκεπτικισμός: αντικριτικό σημείωμα για την βιβλιοκρισία του Δημοσθένη Κούρτοβικ στα Νέα

«Πόθεν και πότε οι Έλληνες;» και ευρωσκεπτικισμός: αντικριτικό σημείωμα για την βιβλιοκρισία του Δημοσθένη Κούρτοβικ στα Νέα

Στο ένθετο Βιβλιοδρόμιο της εφημερίδας Τα Νέα (έκδοση σαββατοκύριακού 28-29 Μαΐου 2016, σ. 7) και στην στήλη Νύγδην δημοσιεύτηκε κριτική του «Πόθεν και Πότε οι Έλληνες;» από τον διακεκριμένο κριτικό λογοτεχνίας, συγγραφέα και πολύπειρο άνθρωπο του βιβλίου Δημοσθένη Κούρτοβικ. Η ενασχόληση ενός τόσο έμπειρου βιβλιοκριτικού με ένα βιβλίο που έχει μεν και συγγραφική διάσταση, διατηρεί, ωστόσο, κατά βάσιν τον επιστημονικό του χαρακτήρα αποτελεί αναμφίβολα κάτι ιδιαίτερα σημαντικό, για το οποίο ο γράφων θα ήθελε να εκφράσει τις θερμές του ευχαριστίες. Πόσω μάλλον που η κριτική περιγράφει και αποτιμά με ιδιαίτερα θετικό τρόπο την γενικότερη συγγραφική προσέγγιση του βιβλίου. Παράλληλα, ο Δ. Κούρτοβικ δίνει και ένα σύντομο, αλλά ακριβές περίγραμμα και της επιστημονικής θεματικής του βιβλίου. Το πιο ενδιαφέρον, εντούτοις, είναι ότι η πλήρης, προσεκτική και διεισδυτική ανάγνωση του βιβλίου οδήγησε τον Δ. Κούρτοβικ να σχολιάσει και μία πτυχή του που ως τώρα δεν είχε τύχει ιδιαίτερης επισήμανσης. Αυτό είναι λογικό, καθώς η εν λόγω πτυχή δεν συνιστά κεντρικό θέμα του βιβλίου, αλλά αποτελεί μια μικρή μόνο και μάλλον ακροθιγή αναφορά σε ορισμένες εκ των πιθανών προεκτάσεων των πορισμάτων του. Αξίζει εδώ να αναπαραγάγουμε την τελευταία παράγραφο του κειμένου του Δ. Κούρτοβικ: «Σοφά ποιώντας, ο Γιαννόπουλος προειδοποιεί για την παρανόηση και εκμετάλλευση των επιστημονικών ανακαλύψεων από ημιμαθείς με εθνικιστικές και ρατσιστικές ιδέες. Δυστυχώς, όμως, δεν αποφεύγει τελικά και ο ίδιος την ιδεολογικοποίηση. Ανάγοντας τις σημερινές πολιτισμικές διαφορές μεταξύ βορειοκεντρικής και μεσογειακής Ευρώπης στην παλαιολιθική εποχή, βγάζει συμπεράσματα που αναιρούν και τις δικές του απόψεις για τον ρόλο των πολιτισμικών ανταλλαγών. Όπως όταν υποστηρίζει ότι η ιδέα της ευρωπαϊκής ενότητας είναι χιμαιρική, λόγω θεμελιακά ασύμβατων πολιτισμών, ή ότι οι χαμηλοί δείκτες ιδιοκατοίκησης και η μεγάλη εργασιακή κινητικότητα στις δυτικές χώρες αντανακλούν τον τρόπο ζωής των…παλαιολιθικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών (ενώ εμείς εδώ είμαστε νεολιθικά μοντέρνοι)!».

Home Ownership Rates

Οι παρατηρήσεις αυτές του Δ. Κούρτοβικ τροφοδοτούν μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση, η οποία μπορεί να διακριθεί σε τρία τουλάχιστον επίπεδα. Κατά πρώτον, κάνοντας λόγο για «ιδεολογικοποίηση», όρο με τον οποίο εννοεί πιθανότατα την «στράτευση» συγκεκριμένων στοιχείων προς υποστήριξιν μιας ιδεολογίας ή πολιτικής θέσης, τίθεται το ζήτημα κατά πόσον μια επιστημονική μελέτη, ιδίως στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, πρέπει ή μπορεί να είναι απελευθερωμένη από ιδεολογικούς ή πολιτικούς προβληματισμούς του παρόντος. Στο θέμα αυτό πολύ σημαντική υπήρξε η συμβολή της Μεταδιαδικαστικής Αρχαιολογίας, δηλαδή του ρεύματος εκείνου της αρχαιολογικής θεωρητικής σκέψης που άσκησε ιδιαίτερη επίδραση τις τελευταίες τρεις περίπου δεκαετίες. Στο πλαίσιο της μεταδιαδικαστικής θεωρητικής προσέγγισης τονίστηκε με πειστικό τρόπο ότι η ενασχόληση με το παρελθόν εμπεριέχει πάντα πολιτική διάσταση. «Interpreting the past is always a political act»*, τονίζει ο Matthew Johnson, καθώς οι αποφάνσεις μας για το παρελθόν δεν είναι ποτέ ψυχρές ή ουδέτερες θέσεις, αλλά προϊόντα ενός συγκεκριμένου παρόντος, φορτισμένου με κάθε είδους πολιτικές, ιδεολογικές και ηθικές τάσεις και συγκρούσεις. Αυτό που, συνεπώς, διακρίνει (αν διακρίνει) την επίσημη επιστήμη από την μη επιστήμη δεν είναι η έλλειψη ιδεολογικής ή πολιτικής άποψης, αλλά το καθήκον του επιστήμονα να διατυπώνει ανοιχτά τις θεωρητικές του αφετηρίες και να οριοθετεί την επιστημονική συζήτηση με τρόπο όσο το δυνατόν πιο δεοντολογικό και θεωρητικά και μεθοδολογικά αποδεκτό.

Και με αυτό περνάμε στο δεύτερο επίπεδο της συζήτησης. Κάνοντας αναφορά σε «ιδεολογικοποίηση», ο Δ. Κούρτοβικ μοιάζει να υπονοεί πως συγκεκριμένα στοιχεία που παρατίθενται στο βιβλίο βρίσκονται σε δυσανάλογη σχέση με τα συμπεράσματα που εξάγονται από αυτά. Τα στοιχεία, ωστόσο, στην προκειμένη περίπτωση τα αρχαιολογικά, γλωσσολογικά, γενετικά, κ.ά., δεν μιλούν από μόνα τους. Μιλούν ούτως ή άλλως μέσα απ΄ ό,τι εμείς οι ίδιοι, στον παρόντα τόπο και χρόνο, επιλέγουμε να πούμε για αυτά. Είναι προφανώς θέμα προσέγγισης αν κάποιος θεωρεί ότι π.χ. οι χαμηλοί δείκτες ιδιοκατοίκησης στην κεντρική Ευρώπη, λεξιλογικά στοιχεία, όπως π.χ. Fernweh (wanderlust, «νοσταλγία της φυγής», μονολεκτικά αμετάφραστο σε μεσογειακές γλώσσες), uneingeschränkte Versetzungsbereitschaft («απεριόριστη διαθεσιμότητα για μεταθέσεις», συχνός όρος σε προκηρύξεις θέσεων στην Γερμανία) ή και η ίδια η εμπειρία ορισμένων εξ ημών με την κινητικότητα στις περιοχές αυτές συνιστούν αδιάφορα δεδομένα άνευ σημασίας, έχουν ίσως μια μικρή σημασία κλιματικής φύσεως («πώς να μην θες να φεύγεις με τέτοιον καιρό;», θα έλεγαν εδώ πολλοί Γερμανοί) ή μπορούν σιγά σιγά, επαγωγικά και παραγωγικά, να ενσωματωθούν σε ευρύτερες θεωρητικές σκέψεις. Σε όλες αυτές, όμως, τις περιπτώσεις έχουμε να κάνουμε με διαφορετικές προσεγγίσεις, απόψεις ή θέσεις, φορτισμένες σαφώς κάθε φορά με την ιδεολογική-πολιτική τους χροιά, και όχι απλώς με ιδεολογικοποιήσεις. Εκτός αυτού, είναι κατανοητό να ξενίζει η επίκληση ενός πολύ μεγάλου χρονικού βάθους (που μπορεί να φθάνει ως την Παλαιολιθική Εποχή) ως κλίμακας αναγωγής π.χ. σύγχρονων πολιτισμικών διαφοροποιήσεων. Το ίδιο, ωστόσο, ξένιζε αρχικά στον ύστερο 19ο αιώνα η συνειδητοποίηση της τότε νεοανακαλυφθείσας ηλικίας του φυσικού κόσμου και του ανθρώπου, η οποία ως εκείνη την περίοδο τοποθετούνταν με βάση την βιβλική χρονολόγηση στο 4000 π.Χ. Σήμερα είναι σαφές ότι η ίδια συνειδητοποίηση δεν ξενίζει το ίδιο όταν έχουμε να κάνουμε με ευρήματα της παλαιοανθρωπολογίας ή της πληθυσμιακής γενετικής. Εντούτοις, όταν η συζήτηση αφορά πιο κοινωνικές και πολιτισμικές παραμέτρους, τα πράγματα δυσκολεύουν για την αποδοχή ενός μεγαλύτερου βάθους χρόνου από το αναμενόμενο.

Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι ένας από τους λόγους για αυτό έχει να κάνει και πάλι με συγκεκριμένες θεωρητικές αφετηρίες του παρόντος. Ο Δ. Κούρτοβικ, δηλαδή, κάνοντας λόγο για «τον τρόπο ζωής των…παλαιολιθικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών (ενώ εμείς εδώ είμαστε νεολιθικά μοντέρνοι)!» αποδίδει στον γράφοντα μια προφανώς δική του θεωρητική αφετηρία: αυτήν του απλού εξελικτισμού. Θεωρεί, με άλλα λόγια, πως οι αναφορές του γράφοντος σε πιο «παλαιολιθικούς» Κεντροευρωπαίους ενέχουν αυτονόητα υποτιμητική διάσταση. Για να το υποστηρίζει, όμως, κανείς αυτό πρέπει πρώτα να είναι υποστηρικτής της απλής εκείνης μορφής εξελικτισμού, σύμφωνα με την οποία κάθε νεώτερη φάση εξέλιξης της κοινωνικής, τεχνολογικής και γενικότερα πολιτισμικής πολυπλοκότητας στην ιστορία του ανθρώπου θεωρείται «ανώτερη», «καλύτερη» ή «πιο προηγμένη» από την προηγούμενη. Τέτοιου είδους εξελικτιστικές ιδέες έχουν, ωστόσο, δεχθεί δικαιολογημένη κριτική, αφού είναι σαφές ότι το εκάστοτε πιο «πολύπλοκο» δεν είναι οπωσδήποτε ή πάντα «ανώτερο» ή «καλύτερο» (π.χ. οι παλαιολιθικοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες ουδέποτε κατέστρεψαν το περιβάλλον όσο ο σύγχρονος βιομηχανικός πολιτισμός, ούτε θα μπορούσαν ποτέ να διεξαγάγουν πολέμους της κλίμακας και της φρίκης των δύο Παγκοσμίων Πολέμων του 20ού αιώνα). Πέραν αυτού, στις σελ. 434-435 του «Πόθεν και πότε οι Έλληνες;» γίνεται, με αφορμή τις σχετικές απόψεις του Βέλγου ερευνητή M. Otte, ξεκάθαρα αποδοκιμαστική αναφορά στην «ρατσί­ζουσα αντίληψη όλων των προηγούμε­νων ανθρωπολογικών ειδών ως περίπου κατώτε­ρων μορφών ζωής εν σχέσει προς τον ανατομικώς σύγχρονο άν­θρωπο». Προκρίνεται, επομένως, μια σαφώς αντιεξελικτιστική προσέγγιση όχι μόνο ως προς τους αρχαιότερους Homo Sapiens, αλλά και ως προς τα ακόμη παλαιότερα ανθρωπολογικά είδη.

Παρά τις μάλλον σοβαρές αυτές αντενδείξεις, ο Δ. Κούρτοβικ προβαίνει σε μια εμμέσως πλην σαφώς εξισωτική αποτίμηση (ως προς την «ιδεολογικοποίηση») των σχετικών απόψεων του γράφοντος με τους «ημιμαθείς με εθνικιστικές και ρατσιστικές ιδέες». Κάτι που μας μεταφέρει στο τρίτο επίπεδο της συζήτησης. Η εξισωτική, δηλαδή, αυτή τάση, σε συνδυασμό με την αυτονόητη (αλλά λανθασμένη) απόδοση στον συγγραφέα του βιβλίου που κρίνει της δικής του εξελικτιστικής προσέγγισης, δημιουργεί την αίσθηση ότι ψήγματα ιδεολογικοποίησης ενυπάρχουν μάλλον στην ίδια την συγκεκριμένη αναφορά του Δ. Κούρτοβικ. Δίνεται εδώ η εντύπωση μιας βαθύτερης αντιδιαστολής ανάμεσα σε φιλοευρωπαϊκή «θέση» (ή «άποψη» ή «προσέγγιση») και ευρωσκεπτικιστική «ιδεολογικοποίηση», περίπου ίδιας τάξεως π.χ. με την κιτς εθνικιστική αρχαιολατρεία. Σίγουρα θα πρέπει να γνωρίζει κανείς το συνολικό φάσμα των απόψεων του Δ. Κούρτοβικ προκειμένου να απαντήσει το ερώτημα αν μια ανάλογη κρίση περί «ιδεολογικοποίησης» θα διατυπωνόταν και στην περίπτωση που τα πορίσματα του βιβλίου είχαν μια πιο φιλοευρωπαϊκή χροιά. Παρά ταύτα, μπορεί κανείς να διαισθανθεί μια εξαρχής αρνητική προδιάθεση απέναντι γενικά στον ευρωσκεπτικιστικό χαρακτήρα των σχετικών απόψεων που πολύ συνοπτικά εκτίθενται στο βιβλίο. Εν τω μεταξύ, η οπτική που θα μπορούσε να ονομαστεί «πολιτισμικός ευρωσκεπτικισμός» έχει εκτεθεί πολλάκις από τον γράφοντα με τρόπο ανοιχτό και ξεκάθαρο μέσα από τις γραμμές του παρόντος ιστοτόπου. Μια οπτική που σαφώς συνίσταται στο ότι η πλήρης ευρωπαϊκή ενοποίηση (και όχι οπωσδήποτε η απλή Ευρωπαϊκή Ένωση) αποτελεί ένα επικίνδυνο και θνησιγενές εγχείρημα, το οποίο δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψιν (και ενίοτε δεν μοιάζει καν να υποψιάζεται) τις βαθιές γλωσσοπολιτισμικές διαφοροποιήσεις εντός της Ευρώπης. Επαφίεται στον κάθε αναγνώστη και σκεπτόμενο πολίτη να αποφανθεί αν τα χρόνια της κρίσης που διανύουμε έχουν αποδυναμώσει ή ενισχύσει την ενδεχόμενη ορθότητα τέτοιων απόψεων. Αν, με άλλα λόγια, τις κατατάσσουν στην σφαίρα της «ιδεολογικοποίησης» ή τις καθιστούν αντικείμενο ενός ενδεχομένως λίγο πιο σοβαρού προβληματισμού. Ο κάθε αναγνώστης και σκεπτόμενος πολίτης μπορεί, τέλος, υπό το ίδιο πρίσμα να αξιολογήσει και μία άλλη βασική και συναφή θέση που έχουμε αναπτύξει: ότι μια χώρα χωρίς σοβαρό (και σοβαρά αποδεκτό) ευρωσκεπτικισμό θα είναι πιθανότατα και μια χώρα χωρίς σοβαρό ευρωπαϊσμό…

* Johnson, M. 1999. Archaeological Theory. An Introduction. Malden – Oxford – Carlton: Blackwell Publishing, σ. 107.

  1. npo
    Ιουνίου 1, 2016 στο 19:11

    χα χα , πεπρωμένον φυγείν αδύνατον.
    Και το πεπρωμένο σου φίλε Θοδωρή είναι να προσπαθείς να αποδείξεις στους ευρωπαϊστές πως δεν είσαι αντιεϋρωπαϊστής και στους αντιευρωπαϊστές πως δεν είσαι αντι-αντιευρωπαϊστής🙂

    Που θα πάει, θα μάθουν. Ή αν δεν μάθουν, ελπίζω να εξαφανιστούν σαν τους δεινοσαύρους ως not-fit πριν εξαφανιστούμε όλοι οι ελληνόφωνοι κάτοικοι αυτής της χώρας. Φαντάζομαι το δεχόμαστε αυτό το «εξελικτικό» στοιχείο της ανθρωπολογίας των ομάδων, έτσι δεν είναι? 🙂

    • Ιουνίου 1, 2016 στο 19:50

      Δυστυχώς εξαφανίζονται (φεύγουν για το εξωτερικό και δεν ξαναγυρνούν) τόσες χιλιάδες νέοι κάθε χρόνο, την ίδια στιγμή που για να γίνεις κατανοητός στην Ελλάδα πρέπει συχνά πράγματι να κατατάσσεσαι (ή να σε κατατάξουν) ξεκάθαρα σε μία από τις εκάστοτε αντιμαχόμενες παρατάξεις. Δύσκολη η ισορροπία για οτιδήποτε προσπαθεί να βρεθεί ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο…

  2. Βαγγέλης Αργυράκης
    Ιουλίου 29, 2016 στο 21:30

    κ. Θ. Γιαννόπουλε συγχαρητήρια για την εξαιρετική εργασία σας. Μόνο και μόνο ο τεράστιος όγκος δεδομένων που επεξεργαστήκατε δείχνει το κόπο και το χρόνο που έχετε αφιερώσει.Μόλις ολοκλήρωσα την ανάγνωση-μελέτη του βιβλίου σας και είμαι ενθουσιασμένος. Μπράβο σας! Δεν μπορώ να κρίνω επιστημονικά τα συμπεράσματα σας – είμαι των θετικών , ας πούμε σπουδών – αλλά είναι θαυμάσια η μεθοδολογία σας και σε ένα προσεκτικό αναγνώστη ( επίμονο , μάλλον ) προσφέρει μιά ολοκληρωμένη εικόνα για το θέμα . Ολοκληρωμένη , αλλά όχι »κλειστή» . Η περίπτωση σας νομίζω οτι αποτελεί και μία δικαίωση για εκατοντάδες νέους συναδέλφους σας , ταλαντούχους και εξαιρετικά επιμελείς μαθητές και φοιτητές , που δυστυχώς οι συνθήκες στη χώρα μας δεν επιτρέπουν να ξεδιπλώσουν τις ικανότητες τους.Η κριτική για ‘ιδεολογική χρήση ‘, για το DΝΑ κ,λ,π, , για όποιον πραγματικά διάβασε το βιβλίο , νομίζω οτι είναι τελείως αβάσιμη (μόνο το παράδειγμα της ιδιοκατοίκησης με ξενίζει κάπως). Και πάλι συγχαρητήρια .(αφορμή για να πάρω το βιβλίο αυτό στάθηκε η κριτική του Δ. Κούρτοβικ στα ΝΕΑ)

    • Ιουλίου 29, 2016 στο 21:53

      Αγαπητέ κ. Αργυράκη, σας ευχαριστώ θερμά για το ενδιαφέρον σας για το βιβλίο μου και όλα τα θετικά σας σχόλια. Προσυπογράφω ιδιαίτερα την παρατήρησή σας για τους χιλιάδες νέους ταλαντούχους ερευνητές, οι οποίοι συχνά αισθάνονται υπό διωγμόν στην χώρα μας και αναγκάζονται είτε να φύγουν στο εξωτερικό είτε να αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσχέρειες ποικίλης φύσεως εντός Ελλάδος. Μακάρι να δοθεί σε όλους η δυνατότητα να προσφέρουν αυτά που πραγματικά μπορούν, για το καλό τόσο της επιστήμης όσο και της χώρας. Όσον αφορά τα λίγα στοιχεία στα γραφόμενα του βιβλίου που ίσως σας ξένισαν, πιθανώς στο μέλλον θα εκτεθούν λίγο πιο αναλυτικά σε ένα καινούριο πλαίσιο. Σας ευχαριστώ και πάλι θερμά.

  3. Μανώλης Μ.
    Οκτωβρίου 18, 2016 στο 22:51

    Η σπουδή και φροντίδα για ισορροπία που οφείλει να χαρακτηρίζει τον ισορροπημένο, είναι ακριβώς αυτό που λείπει από τον ισορροπιστή, δηλαδή αυτόν που περιφρουρεί τη λογική των ίσων αποστάσεων στο όνομα της ισορροπίας. Φαίνεται ότι ο κ. Κούρτοβικ είναι ένας ισορροπιστής που φορά την προβιά του ισορροπημένου. Με συγχωρείτε, αλλά δε μπορώ να σκεφτώ πως στο καλό ανέγνωσε την ευρωσκεπτικιστική μύγα ως εθνικιστικό ελέφαντα. Ίσως επειδή αυτή η μύγα τον ενοχλεί ιδιαίτερα.
    Σχετικά με τη θέση σας στο βιβλίο. Δε βλέπω πως οι διαφοροποιήσεις στις παλαιολιθικές ευρωπαϊκές κοινότητες μπορούν πειστικά να υποστηρίξουν έστω και ένα χαλαρό ευρωσκεπτικισμό αν και δέχομαι το εγχείρημα ως πρωτότυπο και ενδιαφέρον. Νομίζω πως αν κάτι θα μπορούσε να υποστηρίξει σοβαρά κάτι τέτοιο, θα ήταν μάλλον η νεότερη ιστορία που δείχνει ότι το εθνικό κράτος είναι το ώριμο ιστορικό προϊόν του αγώνα ενάντια στην απολυταρχία γιατί σε αυτό αποκρυσταλλώνεται ο αγώνας των λαών να διαφεντεύουν τον τόπο τους. Πως μπορεί μια τέτοια θέση να είναι εθνικιστική, όταν ο ίδιος ο διεθνισμός είναι κίνηση συνεργασίας μεταξύ κυρίαρχων εθνών; Από την άλλη πλευρά η δια της ευρωπαϊκής ένωσης μετατροπή των κρατών από χώρες σε χώρους, δηλαδή περιοχές όπου δεν υφίστανται λαοί με κυριαρχικά δικαιώματα και όπου το μόνο δικαίωμα που σου απομένει είναι η μετατροπή σου σε μετανάστη, δηλαδή παγκόσμιο νομά προς αναζήτηση εργασίας, όπως με τόσο δικαιολογημένη στεναχώρια παρατηρείτε, πόσα, αλήθεια, περιθώρια για ισορροπισμούς προσφέρει;
    Συνεχίστε την εξαιρετική δουλειά, την έχουμε ανάγκη.

    • Οκτωβρίου 19, 2016 στο 13:37

      Σας ευχαριστώ για το ιδιαίτερο μεστό και ενδιαφέρον σχόλιο. Η αναγωγή σύγχρονων πολιτισμικών διαφοροποιήσεων -ή τουλάχιστον ενός μέρους τους- σε πολύ παλαιότερες χρονικές βαθμίδες διατυπώνεται στο βιβλίο ακροθιγώς ως μια πρώτη πρόταση προέκτασης της εικόνας περί των ήδη διαφαινόμενων ή διαπιστωμένων παλαιολιθικών καταβολών του σύγχρονου κοσμου. Γνωρίζουμε π.χ. ότι ο ανατομικώς σύγχρονος άνθρωπος έχει τις καταβολές του στην Παλαιολιθική Εποχή, γνωρίζουμε πλέον ότι το ίδιο συμβαίνει με στοιχεία του γενετικού του υλικού, ενώ αρχίζει να διαφαίνεται ότι κάτι παρόμοιο ισχύει σε αρκετές περιπτώσεις και με τις καταβολές των γλωσσών. Τα πορίσματα αυτά φάνταζαν πριν π.χ. έναν αιώνα εντελώς αδιανόητα, όσο ίσως σήμερα φαντάζει το να επικαλεστεί κανείς μια τέτοια χρονική κλίμακα αναγωγής και για τις ευρύτερες πολιτισμικές διαφοροποιήσεις.

      Στο βιβλίο δεν υπήρχε ο χώρος για να καταδειχθεί το πώς οι ίδιες αναγωγιστικές σκέψεις (καθώς και συναφείς προβληματισμοί για την στρωματογραφία του ιστορικού χρόνου και τις βαθύτερες δομές της ιστορίας) μπορούν να στηριχθούν και μέσα από μια κατάλληλη σχετική επεξεργασία ορισμένων ήδη γνωστών και πολύ σημαντικών θεωρητικών ρευμάτων στην επιστήμη της ιστορίας. Μακάρι να υπάρξει στο μέλλον η ευκαιρία, ώστε να υπάρξει μια πιο αναλυτική έκθεση των θεμάτων αυτών.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: