Αρχική > Ανθρωπολογικά, Ψυχογραφικά > Εχθρός εντός των τειχών

Εχθρός εντός των τειχών

Του Παναγιώτη Ξανθόπουλου
Δρ. Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
Paris VIII Vincennes St Denis

Έρημος εντός των τειχών

Λίγα λόγια για την μοναξιά

Λίγο ως πολύ τα έχουμε ακούσει όλοι : «Ο Α. είναι μόνος του καιρό», «η Κ. δεν βρίσκει κανένα», «οι γονείς του Π. δεν κοιμούνται μαζί, μένουν όμως στο ίδιο σπίτι», «όταν βγαίνουμε έξω για καφέ, κοιτάζουμε και οι δύο έξω από το παράθυρο χωρίς να μιλάμε», «το τηλέφωνο δεν χτυπάει ποτέ», «η γιαγιά βλέπει όλη μέρα τηλεόραση», «δεν επικοινωνώ με τους γονείς μου». Τα τελευταία χρόνια δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει, στο κοντινό ή/και ευρύτερο περιβάλλον του, την αύξηση ατόμων και των δύο φύλων, που αδυνατούν να διαμορφώσουν σχέσεις συντροφικές, φιλικές και ερωτικές. Τι συμβαίνει;

Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι ειδικά για τις ερωτικές επαφές. Σύμφωνα με στατιστική της Εταιρείας Μελέτης της Ανθρώπινης Σεξουαλικότητας (ΕΜΑΣ) σχεδόν 7 στις 10 γυναίκες είναι μόνες, συνάπτοντας περιστασιακές ερωτικές σχέσεις. Το 75% του δείγματος βρίσκεται σε ηλικία 25-34 χρόνων, με το 60% να καταφεύγει στην αυτοϊκανοποίηση. Το 22,4% δεν έχει κάνει σεξ από έξι μήνες έως ένα χρόνο και το 17,4% απέχει από την ερωτική συνεύρεση από ένα έως δύο χρόνια. Η έρευνα αυτή αλλά και ευρύτερες εμπειρικές παρατηρήσεις θέτουν σημαντικά συλλογικά και προσωπικά ζητήματα (και χωρίς την προϋπόθεση ότι υπάρχει ένα μοντέλο φίλων, συντρόφων, οικογένειας), όπως η δραματική μείωση του αριθμού των γεννήσεων, αισθήματα μοναξιάς, περιθωριοποίησης, μελαγχολίας, κατάθλιψης. Πού όμως εδράζεται η συμπεριφορά αυτή; Πώς μπορεί να προσεγγιστεί η αδυναμία σύναψης σχέσεων; Γιατί μοιάζει με έρημο η ζωή μέσα στις πόλεις;

Στη συνέχεια θα γίνει προσπάθεια να ομαδοποιηθούν ορισμένες ερμηνευτικές προσπάθειες (σίγουρα απλουστευτικές, σχηματοποιημένες και υπό έλεγχο), οι οποίες σχετίζονται αφενός με γενικότερες διεθνείς τάσεις και αφετέρου με την ειδικότητα των ελληνικών ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών. Στο τέλος θα γίνουν ορισμένες προτάσεις επίλυσης του ακανθώδους αυτού προβλήματος.

Stasou

Στάσου! Έχω και διδακτορικό!

1) Μια κοινωνία άρρωστη από «άνοδο». Το σοκ των μικροκοινωνιών.

Αν υποθέσουμε ότι η αστικοποίηση στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα τριών περίπου γενεών, θα κάναμε λόγο για ένα είδος πολιτισμικού σοκ στο χρόνο και στο χώρο. Οι τρεις γενιές που διαβιούν τώρα στις πόλεις βρίσκονται σε κατάσταση σοκ κάθε φορά που προσπαθούν να συνεννοηθούν. Αυτό αφορά τους προσανατολισμούς γενικότερα αλλά και ειδικότερα στην επιλογή και την καθημερινότητα με έναν σύντροφο, φίλο. Ο αστικός χώρος με τη δημιουργία απρόσωπων σχέσεων (ποιος ξέρει, όχι τους ανθρώπους της γειτονιάς, αλλά της πολυκατοικίας του;), βασισμένων όχι πια τόσο σε τοπικές και συγγενικές σχέσεις (στις ελληνικές πόλεις, βέβαια, έγινε προσπάθεια διατήρησης ως ένα βαθμό των σχέσεων αυτών), δημιουργούσε προοδευτικά μια νέα πραγματικότητα, έναν κόσμο διαφορετικό, μέσα στον οποίο έπρεπε να ζήσουν οι κάτοικοί του.

Βασικό στοιχείο της συμπεριφοράς των προερχομένων από τις επαρχίες ήταν η κοινωνική άνοδος, σε βαθμό τέτοιο που να μπορεί να χαρακτηριστεί και ως εθνική ασθένεια. Διαπιστώνεται έτσι μια συνεχόμενη πίεση απέναντι στα νεότερα μέλη για αλλαγή προς το «καλύτερο», η οποία περιλαμβάνει την απαίτηση για περισσότερο κύρος, περισσότερες οικονομικές απολαβές, περισσότερη εξουσία με τη λογική της οικογενειακής επίδειξης. Μέσα στις πόλεις δηλαδή δημιουργήθηκε ένας είδος οικογενειακού ανταγωνισμού, θέτοντας τα παιδιά στο επίκεντρο. Ο ανταγωνισμός αυτός, όπως είναι εύλογο, δημιουργούσε ντροπή και οργή σε περίπτωση που τα τέκνα δεν συμπεριφέρονταν όπως άρμοζε.

Ταξινομώντας χονδρικά και απλοποιημένα τις τρεις γενιές που ζουν στην Ελλάδα, θα κάναμε λόγο α) για μια γενιά της τρίτης ηλικίας που ήρθε στην ουσία από τα χωριά, με παραδοσιακές πρακτικές γάμου (συνοικέσιο), με φίλους τους συγγενείς, μια άποψη τοπικιστική για τον κόσμο, με αναπαραστάσεις δημοτικού σχολείου, β) στη γενιά μεσήλικων, με έναν πρώτο πειραματισμό στις πρακτικές προσέγγισης του άλλου φύλου, ελάχιστους φίλους (κομματικούς συντρόφους;), διατήρηση του τοπικισμού, της κοντόφθαλμης αυτής οπτικής των πραγμάτων, με νοητικά εργαλεία λυκείου και μερικώς πανεπιστημίου, δογματισμό, πρακτική γνώση και γ) μια νεότερη γενιά συγχυσμένων μοναχικών ατόμων, μιας γενιάς…από άλλο πλανήτη που ανοίχτηκε στο εξωτερικό, έκανε ανώτερες και ανώτατες σπουδές, κατέχει ειδικές γνώσεις και βρέθηκε μόνη, άνεργη ή υποαπασχολούμενη. Και που φυσικά αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην προσπάθεια επιβολής παραδοσιακών συμπεριφορών από τις παλιότερες γενιές και την αναπλαισίωση, αναπαραγωγή, αμφισβήτηση, ή/και ένωσή τους με νεωτερικά/μετανεωτερικά στοιχεία. Στην ουσία δημιουργήθηκε ένα μείγμα από συμπεριφορές, οι οποίες είναι όντως δύσκολο να ταιριάξουν (σε άλλα θέματα είμαστε παραδοσιακοί και σε άλλα προοδευτικοί). Πώς να βρει κανείς σύντροφο/φίλο που να έχει το ίδιο μείγμα;

Σε σχέση με τους έμφυλους ρόλους το επαρχιακό/παραδοσιακό μοντέλο της πρώτης γενιάς (το οποίο, ας σημειωθεί, ότι μπορεί να θεωρηθεί λειτουργικό στο χώρο του) ήταν αρκετά συμπαγές και συγκεκριμένο, στη δεύτερη γενιά που ήρθε στις πόλεις διαπιστώνεται μια μερική αμφισβήτηση των ρόλων, λόγω εισόδου των γυναικών στην αγορά εργασίας (με χίλιες αμφισβητήσεις, ταπεινώσεις και ενοχές) και στη νεότερη γενιά χαρακτηριστική είναι η σύγχυση/αμφισβήτηση όσον αφορά τους ρόλους. Θα έλεγε κανείς ότι υπάρχει μια τάση στη νεότερη γενιά μη επανάληψης των προβλημάτων, των διαπληκτισμών, των άπειρων συμβιβασμών, της έλλειψης συνεννόησης, της ανδρικής κυριαρχίας. Ίσως στα πλαίσια αυτά μια περιστασιακή σχέση χωρίς συναισθηματική επένδυση και χωρίς εμπλοκές να φαντάζει λύση. Και πόσες φορές να επενδύσει κανείς συναισθηματικά; Πόσες φορές να προσπαθήσει να μιμηθεί φορμαλιστικά το παραδοσιακό πρότυπο; Εξάλλου μια τάση κρυφού ελέγχου της σεξουαλικότητας στις γυναίκες, σε περιβάλλον απελευθέρωσης (περιορισμοί εξόδου, απαίτηση σταθερότητας σχέσεων, κατακραυγή ελευθεριότητας ηθών, περιστασιακά και παρθενία), δημιουργούσε διαρκώς προϋποθέσεις ασεξουαλικότητας. Ο έλεγχος των γενεών στην Ελλάδα βέβαια πίεζε και προς υπεργαμία (γάμος με ανώτερη κοινωνική ομάδα), συμβουλεύοντας έτσι αποφασιστικά αρνητικά ή θετικά υπέρ ενός υποψήφιου γαμπρού ή νύφης.

Συνεχίζοντας, η συνύπαρξη ατόμων προερχομένων από πολλές διαφορετικές παραδόσεις είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία «ξένων» εντός των πόλεων, εντός των ίδιων των οικογενειών. Οι «ξένοι» αυτοί αν και ορισμένες φορές έβλεπαν διασκεδαστικά τις όποιες διαφορές τους (βλέπε 7 θανάσιμες πεθερές), ωστόσο έθεταν τα θεμέλια ενός πολιτισμικού κενού ανάμεσα στα ζευγάρια, ένα κενό που τα παιδιά φαίνεται πως αποφεύγουν να επαναλάβουν. Το χάσμα αυτό προήλθε από την ένωση των διάφορων τοπικών μικροκοινωνιών στις μεγαλουπόλεις με διαφορετικές αντιλήψεις σε ευρύτατο φάσμα δραστηριοτήτων –τις πρακτικές γάμου, την συμπεριφορά προς τις γενεές, ορισμούς για το ρόλο τον ανδρών και των γυναικών, την διευθέτηση περιουσιακών ζητημάτων, πρακτικές φροντίδας του σώματος, εκφράσεις βίας, τύπους ευγένειας– και προκαλούσε βάθεμα της μοναξιάς μέσα στην οικογενειακή ζωή (οφείλουμε να έχουμε πάντα υπόψη ότι δεν πρόκειται αποκλειστικά για αγροτικούς πληθυσμούς, αλλά υπάρχει μια τεράστια ποικιλία με ανατολίτες κατοίκους πόλεων, από Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και γενικότερα πόλεις της Μ. Ασίας και του Εύξεινου Πόντου, νησιώτες με επιρροές από τη δυτική κουλτούρα). Μέσα σε τρεις γενιές επιχειρήθηκε, λοιπόν, η συγχώνευση στην Ελλάδα τοπικών συμπεριφορών αιώνων, δημιουργώντας «αστοαγρότες», αυτό το υβρίδιο νοοτροπίας, χωρίς αντίληψη της ευρύτερης εικόνας, χωρίς πρόγραμμα, χωρίς κατανόηση της αλλαγής των καταστάσεων. Δημιουργήθηκαν, δηλαδή, οι προϋποθέσεις μη συνεννόησης.

2) Ο ιδεαλισμός/εκχυδαϊσμός στην τέχνη.

Μια διαφορετική προσέγγιση θα έκανε λόγο για τον ιδεαλισμό των προτύπων, τα οποία εντοπίζονται στην τηλεόραση/κινηματογράφο, στα διάφορα έντυπα, σε ορισμένα ήδη μουσικής (έντεχνο, λαϊκό/ποπ), μέχρι και στην πορνογραφία. Τεχνολογικά θα μιλούσαμε για μια γενιά που μεγάλωσε με ραδιόφωνο, καφενείο, μια άλλη που συνδέθηκε με τις εφημερίδες και την τηλεόραση βασισμένη σε δυτικά πρότυπα (αγγλοσαξωνικά με υπερβολική έμφαση στον ατομισμό που από μόνος του γεννά μοναξιά) και συνδέθηκε με έναν άλλο πολιτισμό (ίσως πλέον αν κανείς ταξιδέψει στις ΗΠΑ να αισθανθεί περισσότερη εξοικείωση από τη χώρα του) και τέλος μια νεότερη παγκοσμιοποιημένη γενιά διαδικτύου (ως επί το πολύ, όπως έλεγε και ο Αριστοτέλης). Η διαδικασία ταύτισης με ωραιοποιημένες και υπερβολικά ρομαντικές σκηνές ερωτικού βίου στις έντεχνες ή ποπ μορφές τέχνης της νεότερης γενιάς είχε ως αποτέλεσμα μια διπλή αποστασιοποίηση από την πραγματικότητα των σχέσεων εξαιτίας (α) πολιτισμικών διαφορών, β) ιδεαλιστικής αναπαράστασης των σχέσεων, δημιουργώντας φαντασιακά υπέροχους μοναχικούς ανθρώπους. Αντίστροφα, βέβαια, και με την τελευταία επιτυχία των τούρκικων σήριαλ, διαπιστώνουμε την αναπαραγωγή αντιλήψεων της επαρχίας, με κιτς αισθητική και μια διάχυτη ηθικοπλαστικού τύπου διάθεση, ό, τι πρέπει, δηλαδή, για να συνεννοηθεί κανείς φιλικά/ερωτικά. Το ελαφρύ τραγούδι εξίσου ελαφριάς αισθητικής εστίασε υπερβολικά στην ερωτική διάθεση και την απολυτοποίησε ανάμεσα στη συνθετότητα της ζωής, δημιουργώντας μονομέρειες ή μονομανίες (αν λάβουμε υπόψη και τον έντονο φορμαλισμό/δογματισμό – προσφορά των ελληνικών πανεπιστημίων). Θαρρεί κανείς πως δεν υπάρχει άλλο θέμα ενασχόλησης πέρα από τραγικές, όντως, ερωτικές καταστάσεις, μιας καταστροφολογίας sine fine. Η μίμηση τέτοιων προτύπων αποσυνδέει τις σχέσεις (ο ιδεότυπος του καψούρη) και αποξενώνει όσους ακολουθούν τις συμβουλές τους.

Εξίσου, τα περιοδικά ποικίλης ύλης ευαγγελίζονταν τη δημιουργία του καλύτερου εραστή με βάση παχιά στερεότυπα (και ειδίκευση στα θέματα των φύλων, ποδόσφαιρο, σεξ, αυτοκίνητα/μηχανές vs μόδα, σχέσεις, ζώδια), και άπειρες συμβουλές, δημιουργώντας εκχυδαϊσμένα μονοσεξουαλικά όντα. Με την διάδοση της πορνογραφίας μέσω διαδικτύου (βλέπε την ταινία Don Juan, 2013), δημιουργούνται πλέον φαντασιακές σχέσεις, η δε αυτοϊκανοποίηση προλαμβάνει από την άμεση επαφή, ακόμα και εντός νέων ζευγαριών (εν είδει φαντασιακής πολυγαμίας). Ενδεχομένως η αδιάκοπη εναλλαγή ερωτικών συντρόφων (η τουλάχιστον η επιθυμία της) στο πρότυπο του πολυγαμικού άντρα να πηγάζει από ταινίες της δεκαετίας του ’80. Στις γυναίκες πάλι ίσως συνδέεται με την περισσότερο ρεαλιστική αποφυγή εξουσιαστικών συμπεριφορών των ανδρών. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να σημειώσω μια νέα τάση, η οποία περιλαμβάνει ζευγάρια, των οποίων οι γυναίκες είναι μεγαλύτερες σε ηλικία (ως άρνηση των παραδοσιακών προτύπων), ή όπου γυναίκες κατέχουν πολλούς τίτλους σπουδών (ή ενσώματης προίκας, μεταπτυχιακά και διδακτορικό) και σχετίζονται με άνδρες χωρίς καθόλου σπουδές, με σταθερή όμως για τους τελευταίους επαφή στην αγορά εργασίας (ενδεχομένως ως εξισορρόπηση του ελέγχου/γνώσης/εξουσίας).

3) Τα επαγγέλματα και οι πολιτικές ιδεολογίες.

Οι πηγές σταθερά μιλούν για τον αυτοδημιούργητο/ανεξάρτητο αρσενικό από την εποχή του Λουκή Λάρα (Βικέλας, 1879). Μέσα σε ένα σύμπαν μικρών οικογενειακών επιχειρήσεων, οι περισσότεροι δήλωναν ευθαρσώς πως δεν έχουν υποπέσει στην εξαρτημένη εργασία και στην περίπτωση αυτή, αυτό οφειλόταν σε περιόδους κρίσης ή κυρίως σε μια περίοδο μαθητείας στα μυστικά των επαγγελμάτων. Στον αντίποδα της θεώρησης αυτής, οι γυναίκες νοούνται ως παθητικές, προσκολλημένες στα του οίκου, χωρίς ανεξάρτητη/αυτόνομη ύπαρξη. Η εργασία τους στο δημόσιο χώρο σταματούσε συνήθως με τον ερχομό των παιδιών. Ωστόσο, τα τελευταία πενήντα χρόνια και με την είσοδο των γυναικών γενικότερα στο δημόσιο χώρο, δημιουργείται μια συγχυσμένη κατάσταση, όπου συμφύονται παραδοσιακές με νεωτερικές και μετανεωτερικές ταυτότητες. Σίγουρα πολλές από τις αντιλήψεις αυτές αναιρέθηκαν με την έναρξη της κρίσης και πολλοί βρέθηκαν στην ανάγκη να επαναπροσδιορίσουν τους εαυτούς τους σε σχέση με τα παραπάνω. Αν υπάρχει δυσκολία οικονομικής ανεξαρτητοποίησης, άνδρες και γυναίκες βιώνουν έντονα τα σημάδια αποτυχίας και διαπιστώνεται έτσι μια τάση αποφυγής της μονιμότητας σε σχέσεις, ένα αίσθημα ντροπής και απομόνωσης. Στις γυναίκες εντοπίζεται και αλλαγή προσανατολισμών σε σχέση με τον παραδοσιακό ρόλο της ενασχόλησης με τα παιδιά, έτσι η επιλογή καριέρας εμποδίζει την δημιουργία οικογένειας, τόσο πραγματικά όσο και αναπαραστασιακά λόγω φόβου των ανδρών. Η κρίση ώθησε επίσης προς την υπερεργασία εξαιτίας αδυναμίας κάλυψης αναγκών, απομονώνοντάς τα άτομα και μετατρέποντάς την εργασία σε καταναγκαστικό έργο. Ορισμένοι βέβαια εργάζονται μανιωδώς διότι αδυνατούν να κάνουν σχέσεις/οικογένειες και δεν επιθυμούν να το σκέφτονται περαιτέρω.

Σε άμεση σχέση με τα παραπάνω, χωρίς ωστόσο να αναφερθώ διεξοδικά, εντοπίζονται και οι πολιτικές θέσεις. Με την παρακμή των τοπικών (τυχαίο;) οργανώσεων των μεγάλων κομμάτων και την ιδεολογική στροφή σε περισσότερο υλιστικές αναζητήσεις, καταργήθηκε σχεδόν η έννοια του κομματικού συντρόφου, ομάδων που έπαιξαν σαφώς σημαντικό ρόλο για την υποδοχή, σύναψη σχέσεων του εισερχόμενου κόσμου στις πόλεις (σαν ένα είδος λέσχης κοινωνικοποίησης). Το ανησυχητικό πρόβλημα της μοναξιάς ίσως εν τέλει βιώνεται γιατί ζούμε σε μια κοινωνία, η οποία μεταμορφώνεται σε κοινωνία χωρίς παραδόσεις, σε κοινωνία όπου χρειάζεται διαρκώς να αποφασίζει κάποιος, να αναδημιουργεί συνεχώς τις σχέσεις του. Αυτό βέβαια είναι και το θετικό στοιχείο, καθότι όσο μπερδεμένοι κι αν είμαστε μπορούμε να ξεφύγουμε, αν ξεκαθαρίσουμε την τοποθέτησή μας, τις δράσεις μας.

Οι κοινωνίες δεν είναι, επομένως, μόνο δομή/σύστημα/αναπαραγωγή, αλλά και δράση/υποκείμενα/πολιτική. Και σίγουρα κοινωνία χωρίς σύγκρουση δεν υπάρχει παρά μόνο σε ουτοπίες. Θα μπορούσαμε να προτείνουμε κάποιες λύσεις; Ίσως. Λύσεις, όμως, που δεν αναφέρονται σε μάκρο-καταστάσεις, αλλά στο τι μπορεί ο καθένας από μας ξεχωριστά, μικροκοινωνιολογικά να πράξει. Για να σκεφτούμε εναλλακτικά το ζήτημα, η νεότερη γενιά αποτελεί την πρώτη, η οποία μοιράζεται κοινές αναφορές στη ζωή των πόλεων, επομένως περισσότερα κοινά από τις προηγούμενες. Ομοίως, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα ανθρώπων που έχουν εκδημοκρατικοποιήσει τις διαγενεακές τους σχέσεις, ή τις έμφυλες. Ας αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση και ας διαδοθούν οι τάσεις αυτές. Αυτό που θα πρέπει ίσως να αφήσουμε πλέον οριστικά πίσω μας είναι οι παρακαταθήκες ανισότητας στις σχέσεις των φύλων και να εστιάσουμε στα κοινά και στην αλληλοκατανόηση των προβλημάτων. Φιλικά/συντροφικά είναι ανάγκη να αποδεχτούμε τις διαφορές, να δώσουμε χρόνο και να δικαιολογήσουμε. Χρειάζεται για τον λόγο αυτό μια διαφορετική, εκτός δογματισμού συζήτηση, τόσο φιλική όσο και ερωτική. Είμαστε όλοι παιδιά οικογενειών με προβλήματα, συγκρούσεις και έλλειψη κατανόησης. Ας ενημερωθούμε για να μάθουμε να τα επιλύουμε, γιατί συχνά τα προβλήματα λειτουργούν στη βάση ψυχολογικής εκτόνωσης και όχι εξεύρεσης πραγματικής λύσης. Το θέμα δεν είναι κάποιος να εξοργιστεί σε σημείο που να γίνει…πράσινος, να φοβίσει ή να φοβηθεί, αλλά να λυθούν τα όποια πρακτικά ζητήματα. Ίσως και μια χιουμοριστική αντιμετώπιση να ήταν μια διέξοδος. Χρειάζεται αυτοκριτική, όσο και παραδοχή των λαθών (πόσο δύσκολο πράγματι;). Επίσης σίγουρα η συζήτηση με κάποιον ειδικό θα μπορούσε να διευκολύνει την επίλυση προσωπικών θεμάτων. Μια άλλη πρόταση θα ήταν η ένταξη σε ομάδες κοινών ενδιαφερόντων, υπάρχουν πλέον ποικίλες δράσεις στις οποίες κάποιος μπορεί να συμμετάσχει, όπως επαγγελματικές λέσχες, πολιτιστικές λέσχες, συζητήσεις, διαδικτυακές πλατφόρμες, ιστολόγια, λέσχες βιβλίου, ξεναγήσεις με τον Θοδωρή και τον Πάνο…Το σημαντικότερο όμως : η λύση θα προέλθει από εσένα.

  1. Μαρτίου 11, 2014 στο 11:44

    Με ιδιαίτερη χαρά το ιστολόγιο φιλοξενεί το κείμενο ενός από τους καλύτερους νέους ανθρωπολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες στην χώρα μας και θα ήθελα να προτρέψω τους φίλους του ιστολογίου να αφιερώσουν σε πρώτη ευκαιρία τον χρόνο για μια αναλυτική ανάγνωση. Στο κείμενο εκτίθενται σε μία (διαδικτυακά) πρώτη και αρκετά συμπυκνωμένη μορφή μια σειρά ανθρωπολογικών και κοινωνιολογικών προβληματισμών (μεταξύ αυτών και ο «επανεντοπισμός» μέσα στον αστικό χώρο της ανθρωπολογίας της παραδοσιακής κοινωνίας), που θα αποτελέσουν και στο μέλλον –και ίσως και σε άλλες μορφές– έναν από τους άξονες της ερευνητικής αναζήτησης τόσο του συντάκτη του άρθρου όσο και του παρόντος ιστολογίου. Το κείμενο μάς θυμίζει πόσο κρίσιμης σημασίας είναι η σοβαρή διερεύνηση της νεοελληνικής ταυτότητας, μακριά από τους παραμορφωτικούς φακούς καθιερωμένων ιδεολογημάτων και από την επιστημονικά συστηματική ματιά της ανθρωπολογίας. Με άλλα λόγια, μας θυμίζει πόσο σημαντικό είναι να προσπαθούμε να δούμε την ελληνική κοινωνία σαν αυτό που ίσως πράγματι είναι και όχι απλώς σαν την προβληματική εκδοχή αυτού που δεν είναι. Λίγες παρατηρήσεις που θα ήθελα να συνεισφέρω σε πρώτη φάση είναι οι εξής:

    – Όπως αναφέρεται και στο κείμενο, η παρούσα οικονομική κρίση έχει συμβάλλει σίγουρα και αυτή στο πρόβλημα των σχέσεων. Η έλλειψη σταθερού επαγγελματικού πλαισίου στερεί την προοπτική διεύρυνσης και εμβάθυνσης των σχέσεων και έχει ήδη δημιουργήσει συνθήκες όχι μόνο επαγγελματικού, αλλά και κοινωνικού κατακερματισμού σε ανθρώπους της γενιάς μας (ας σκεφτούμε μόνο πόσες παρέες διαλύονται [και πόσες δεν θα δημιουργηθούν ποτέ], καθώς τα μέλη τους σκορπίζονται σε αναζήτηση εργασίας στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα).
    – Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της γενιάς μας, η περιπέτεια του εξωτερικού, παίζει συχνά και αυτή έναν ενδιαφέροντα διττό ρόλο για το θέμα που συζητούμε. Από την μια μεριά, δηλαδή, έχει κανείς την δυνατότητα να γνωρίσει στο εξωτερικό (ιδίως στο πλαίσιο σπουδών ή/και έρευνας) πολύ αξιόλογους ανθρώπους, να διευρύνει τους ορίζοντές του και να εμπλουτίσει αποφασιστικά τις κοινωνικές και πολιτιστικές του εμπειρίες. Από την άλλη μεριά, όμως, πολλές από τις σχέσεις αυτές είναι αδιέξοδες ως προς την προοπτική τους, αφού συγκροτούνται σε πλαίσιο κινητικότητας και όχι εντοπιότητας (μετά από λίγο καιρό οι περισσότεροι από τους εμπλεκομένους θα «χαθούν» με διάφορους τρόπους).
    – Το φαινόμενο των ζευγαριών, όπου οι γυναίκες είναι μεγαλύτερες σε ηλικία, μπορεί συχνά να αντανακλά και την τάση «διαγενεαλογικού ελιγμού». Άνδρες, δηλαδή, που αναζητούν συγκεκριμένα γυναικεία πρότυπα, ίσως όχι οπωσδήποτε παραδοσιακά, αλλά ταυτοτικά λιγότερο «αποσταθεροποιημένα», καταλήγουν διόλου τυχαία να τα βρίσκουν σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Ιδίως αν ληφθεί εδώ υπόψιν και ο πολύ συμπυκνωμένος «ανθρωπολογικός χρόνος» της κοινωνιολογικής εξέλιξης στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών.
    – Αυτή καθαυτή η συζήτηση περί μοναξιάς σε μια χώρα του μεσογειακού νότου, όπως η Ελλάδα, έχει το ιδιαζόντως ενδιαφέρον ότι θίγει καταστάσεις πιο συμβατές με τον κεντρο/βόρειοευρωπαϊκό πολιτισμό. Σε συνδυασμό και με το σημείο 2) του κειμένου δημιουργεί, νομίζω, προβληματισμό για το κατά πόσο θα μπορούσαμε εδώ να μιλήσουμε πράγματι για μία σημαντική δόση πολιτισμικής διάχυσης (diffusion) που έχει λάβει χώρα μέσω της κυριαρχίας αγγλοσαξωνικών προτύπων στην τέχνη και την επικοινωνία (πού, δηλαδή, τα πρότυπα αυτά να ήταν και πιο κεντροευρωπαϊκά…).

  2. Ξανθόπουλος Παναγιώτης
    Μαρτίου 16, 2014 στο 13:50

    Θοδωρή,
    σε ευχαριστώ πολύ για τα θερμά σου λόγια.
    Τα σχόλιά σου θίγουν πτυχές που δεν είχα σκεφτεί και πιστεύω πως έτσι πρέπει να γίνεται ένας διάλογος.
    Θα ήθελα στο σημείο αυτό να απευθύνω πρόσκληση σε όσους πιστεύουν ότι μπορούν να συμβάλλουν στον διάλογο αυτό. Για να μπορέσουμε επιτέλους να καταλάβουμε τι συμβαίνει και να προτείνουμε λύσεις, είναι απαραίτητη η συνδρομή άλλων. Η συμμετοχή είναι αυτό που λείπει, η συντροφικότητα, η γνωστική διαφωνία, και σίγουρα η καινοτομία.
    Ξ.Π.

  3. Μαρτίου 16, 2014 στο 16:05

    Η καινοτομία είναι σίγουρα κάτι βασικό, καθώς και αλληλένδετο με την ανοιχτή σκέψη, την ανεξάρτητη από προσκολλήσεις σε καθιερωμένα σχήματα. Και αυτό διότι είναι σαφές ότι οι περισσότερες ως τώρα προσεγγίσεις της (σύγχρονης) ελληνικής ταυτότητας και πραγματικότητας μάλλον υπήρξαν μέρος του προβλήματος της χώρας και όχι της προοπτικής λύσης του. Αυτό φαίνεται χαρακτηριστικά και από την απουσία στον δημόσιο λόγο συγκεκριμένων προτάσεων λύσης των μεγάλων προβλημάτων, που να νιώθουμε ότι πραγματικά αφορούν την δική μας πραγματικότητα και όχι μια εικονική εκδοχή της, συμβατή μόνο με άκριτες ιδεολογικές γενικεύσεις και άκυρους θετικισμούς. Πιστεύω λοιπόν ότι η συζήτηση μόλις άρχισε…

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: