Αρχείο

Archive for Φεβρουαρίου 2012

«Warum muss ich für die Griechen zahlen?»

Φεβρουαρίου 25, 2012 Σχολιάστε

«Warum muss ich für die Griechen zahlen?» Das ist die zentrale Frage, die seit ca. zwei Jahren von einem großen Teil der deutschsprachigen Mitteleuropäer immer wieder formuliert wird. Und das ist nicht verwunderlich angesichts der Tatsache, dass seit dem Anbeginn der Eurokrise Griechen­land eine Reihe von teuren Hilfspaketen bekommt, obwohl die Erholungsperspektiven seiner Wirtschaft nicht ganz optimis­tisch zu sein scheinen. In Zusammenhang mit der „sündigen“ Ver­gangenheit des griechischen Parteistaates hat diese Entwicklung zu dem Phänomen geführt, das wir an einer an­deren Stelle als die deutsche Moraloffensive gegen die Griechen und die anderen Südländer be­zeichnet und diskutiert haben. Dort haben wir eine Reihe von Punkten aufgelistet, die den ober­flächlichen, unproduktiven und oft kindischen Charakter des von der Bildzeitung und anderen populistischen Stimmen propagierten Moralisierens zeigen. Wie es zu erwarten war, hat dieses Moralisieren schon vom Anfang an entsprechende antideutsche Reaktionen in Griechen­land her­vorgerufen und in den letzten zwei Jahren befinden sich die beiden Länder in einem un­erklärten und eigenartigen Kulturkrieg. Gerade aus diesem Grund ist es essentiell zu versuchen, unsere Ti­tel­frage auf einer Basis zu beantworten, die nicht vom Moralisieren, sondern von seinem Gegen­teil ausgeht. Und im Gegenteil des Moralisierens steht das Analysieren.

In diesem Rahmen muss man zunächst auf eine Reihe von Fakten hinweisen, die vielen Zentral­europäern vielleicht noch nicht ganz klar sind. Dazu gehört zunächst die Tatsache, dass die grie­chischen Hilfspakete keine Geschenke darstellen, sondern Kredite. Das Geld, das die Deutschen durch ihre Beteiligung an der drei Institutionen der griechischen Troika (IMF, EZB und EU) für die Griechen zahlen, ist Bestandteil eines großen Kredits mit Zinsen. Des Weiteren geht dieses Hilfsgeld größtenteils nicht an die Bankkonten der Griechen, sondern auf diejenigen ihrer internationa­len Kreditgeber. Im Rahmen des griechischen Hilfsprogramms werden nämlich die fälligen Kre­dite Griechenlands von seinen neuen Gläubigern (Troika) zurückgezahlt. Da aber an diesen neuen Rettungskrediten die europäischen Staaten und Bürger beteiligen, kommt es darauf, dass ihr Geld für die Zurückzahlung der alten Kredite gebraucht wird, die dennoch dem griechischen Staat von Pri­vatfirmen (Banken) gewährt worden waren. Anders formuliert, bezahlen nun die deutschen (und andere europäische) Bürger, um die Verluste von erfolgslosen privaten Investitio­nen aus­zuglei­chen. Wie man nun leicht verstehen kann, liegt es genau darin, dass in den letzten zwei Jah­ren die internationalen Medien Griechenland unter der Lupe genommen haben. Wenn man sich nämlich auf die verschiedenen negativen Kuriositäten des kleinen gallischen Dorfes im Südosten Europas konzentriert, kann man von den Sünden des Römischen Reiches abgelenkt werden und möglichst ohne Beschweren Privatverluste mit seinem eigenen Geld ausgleichen. Und während einige dieser Privatinvestoren dadurch weiterhin wachsen und gedeihen, um ihre verschiedenen Todeswetten auf Griechenlands Zukunft in der Eurozone einzugehen, ist es bereits bekannt, was den einfachen Griechen passiert. Der griechische Parteistaat ver­sucht dieses vieldiskutierte Spar- und Konsolidierungsprogramm auf Kosten des Sozialstaates um­zusetzen. Ein Programm, das auch an sich bisher nicht nur als erfolg- und ausweglos erwiesen hat, sondern auch als katastrophal für einen großen Teil der griechischen Wirtschaft und Gesell­schaft.

Darauf kann man natürlich erwidern, dass es trotzdem Griechenland ist (und nicht z.B. Holland), das im Mittelpunkt dieser unglücklichen Situation steht. Warum muss man denn entweder für die Griechen selbst oder für ihre Privatgläubiger zahlen? Die Antwort, die viele Persönlichkeiten aus der Wirtschaft und der Politik auf unsere erneut gestellte Frage geben, ist dass für die Eurozone Griechenland zu retten (immer noch) viel billiger ist als Griechenland zu verlassen. Das Problem scheint nämlich darin zu liegen, dass Griechenland überhaupt ein Mitglied der Eurozone ist und bereits eine große Gefahr für sie darstellt. Hier ist sicherlich die Versuchung groß, an die «Greek Sta­tistics» zu erinnern, durch die Griechenland der Eurozone beitrat, ohne die Konvergenzkrite­rien wirklich erfüllt zu haben. Auf diese Weise könnte man unsere zentrale Frage dadurch beant­worten, dass nun die Deutschen den Preis für jenes inakzeptable Benehmen der Griechen und für jene falsche Ent­scheidung der Europäer zahlen müssen. Allerdings scheint diese auf dem ersten Blick ganz be­frie­digend klingende Schlussfolgerung von einem anderen Aspekt des Problems in Zweifel gezogen zu werden. Im Lauf der Eurokrise ist nämlich bald klar geworden, dass es nicht nur Griechenland, son­dern auch die ge­samte Kette der mediterranen Länder war (die sog. PIGS [Portugal, Italien, Grie­chenland, Spa­nien]), die zusammen mit Irland eine solidaritäts- und hilfs­bedürftige Krisen­zone darstellte. Wenn Griechenland die Blume des Bösen darstellt, warum wei­sen auch diese an­deren Länder erhebliche Wirtschaftsprobleme auf? Und warum ist die geo­graphische Lage der drei Länder mit den meisten Problemen (Griechenland, Portugal, Irland) so charakteristisch und verdächtig pe­ripheral im Verhältnis zu Zentraleuropa (Griechenland im Süd­osten, Portugal im Südwesten, Ir­land im Nordwesten)?

Die Auseinandersetzung mit diesen wichtigen Fragen scheint eine ganz andere Ebene der Analyse vorauszusetzen, in deren Rahmen die Wirtschaftsprobleme der PIIGS-Staaten unter einer eher kulturanthropologischen Sichtweise zu erklären sind. Die Größe der Hauhaltsdefizite und der Staatsschulden in diesen Staaten dürfte nämlich als eine Widerspiegelung nicht nur des Zustandes ih­rer Wirtschaft, sondern auch der kulturellen Distanz zwischen diesen Ländern und Zentraleu­ropa zu interpretieren sein. In einem Kontinent, wo politische Theorien, Wirtschaftssysteme und «Medizinen» (für die Krisenänder) zentral­europäischen Ursprungs herrschen, verweist der charakteristische Abweichungsgra­dient von der im Zentrum Europas anzutreffenden, idealen Umsetzung dieser Vorbilder auf die zu den europäischen Randge­bieten hin graduell zunehmende kulturelle Differenzierung. Eine Diffe­renzierung, die auch durch historische und sprachwissenschaftliche Aspekte (z.B. die langen Kontakte der griechischen Welt zu den benachbarten, nicht europäischen Kulturen des Ostmit­telmeerraumes und Ana­toliens oder das keltische Sprach- und Kultursubstrat in Irland) klar zum Aus­druck kommt.

Wenn das der Fall ist, dann fällt das deutsche Geld, das seit zwei Jahren für die Griechen gegeben wird, einem ganz anderen Umstand zum Opfer: der Idee der Eurozone überhaupt. Einer Situation, wobei (grund)verschiedene Kulturen Europas einen einzigen Wirtschafts- und Staatskörper zu bilden versuchen. Dieses risikovolle Unterfangen ist seinerseits historisch einfach zu erklären: es stellt die andere Extreme im Verhältnis zu den Entwicklungen in Europa während der ersten Hälfte des 20 Jahrhunderts dar. Die Zerstörung des Kontinents während der beiden Weltkriege hat zu der Vision geführt, den extremen Konflikt durch die extreme Einigkeit zu ersetzen. Der wirkliche Grund, warum ich demzufolge als Deutsche jetzt für die Griechen zahlen muss, liegt in der nicht so fer­nen Vergan­genheit Europas. In einer Vergangenheit, deren eigene „fällige Kredite“ von mei­nem hochverschuldeten Land noch zurückzuzahlen sind. Es handelt sich um die gleiche Vergan­genheit, die ganz deutlich zeigt, wie gefährlich ist, auch in unserer Gegenwart der Krise von dieser alten, festen Überzeugung auszugehen: dass es am Ende in Europa nur Einen geben kann…

Advertisements

Η θρησκεία του (υπαρκτού) ευρωπαϊσμού

Φεβρουαρίου 13, 2012 Σχολιάστε

Οι ημέρες και ώρες που προηγήθηκαν της ψήφισης στην Βουλή του νέου προγράμματος δανειοδότησης της χώρας από την Τρόικα, κατέδειξαν ανάγλυφα ότι τα όποια προσχήματα ορθού λόγου συνόδευαν τα επιχειρήματα και την συμπεριφορά μερικών συγκεκριμένων υποστηρικτών του μνημονιακού (μονο)δρόμου οδηγήθηκαν σε καθεστώς άτακτης χρεοκοπίας. Κορυφαίος πολιτικός παράγοντας που σύμφωνα με το βιογραφικό του υπήρξε κάποτε επιστήμονας, κατέληξε να ωρύεται σαν βασιλικότερος «των διεθνών πολιτικών και οικονομικών θεσμών», την ίδια στιγμή που η γνωστή κουστωδία πολιτικών και αναλυτών επιδιδόταν πιο εντατικά από ποτέ στην υπερβολική και ατεκμηρίωτη προπαγανδιστική καταστροφολογία. Οι προφητείες των Ευρωνοστράδαμων για το τι θα συνέβαινε στην χώρα, αν αυτή αντιστεκόταν στους υψηλόβαθμους εγκεφάλους του ευρωδιευθυντηρίου, ξεπέρασαν κάθε φαντασία: άδεια ράφια στα σούπερ μάρκετ, δελτίο στα τρόφιμα, ελλείψεις σε γάλα, πετρέλαιο και άλλα βασικά είδη, σεισμοί, λιμοί, καταποντισμοί, πτώσεις αστεροειδών, μαζικές εξαφανίσεις ειδών, εκρήξεις υπερηφαιστείων, κλπ., κλπ.

Η λογική τεκμηρίωση της καταστροφολογίας αυτής δεν αντέχει σε ιδιαίτερη κριτική. Οι περισσότεροι από τους καταστροφολόγους (θέλουν να) θεωρούν αυθαίρετα δεδομένο ότι σε περίπτωση εξόδου της χώρας από την ευρωζώνη, αυτή θα βρεθεί να έχει επιστρέψει σε εθνικό νόμισμα, ενόσω τα άλλα μέλη της ευρωζώνης θα διατηρούν ακόμα το ευρώ. Κάτι τέτοιο, όμως, είναι αμφισβητήσιμο με δεδομένη την υψηλή πιθανότητα αλυσιδωτής αντίδρασης και γενικής κατάρρευσης της ευρωζώνης σε περίπτωση εξόδου της Ελλάδας από αυτήν. Μια πιθανότητα, η οποία όχι μόνον έχει περιγραφεί ήδη από πολλούς πολιτικούς και οικονομικούς αναλυτές, αλλά και που ενισχύεται από την ίδια την διάθεση των εταίρων να κρατήσουν την Ελλάδα εντός ευρώ. Αν η υπόλοιπη ευρωζώνη δεν κινδύνευε σοβαρά, τότε οι ευρωκαταστροφείς (Eurozerstörer), αμαρτωλόχρεοι (Schuldensünder) Έλληνες θα είχαν προ πολλού εκβληθεί από αυτήν. Κατά συνέπεια, το «όχι» στην νέα δανειακή σύμβαση δεν θα οδηγούσε οπωσδήποτε στον Αρμαγεδδώνα, αλλά ίσως σε μία από τις δύο ακόλουθες καταστάσεις: είτε σε μια αναδίπλωση των ως τώρα αδιάλλακτων δανειστών είτε στην εκκίνηση μιας επικίνδυνης διαδικασίας εξόδου της Ευρώπης, και όχι μόνον της Ελλάδας, από το ευρώ. Και σε αυτή την περίπτωση η νέα δραχμή δεν θα βρισκόταν φυσικά αντιμέτωπη με το υπόλοιπο ευρώ, αλλά με το νέο μάρκο, το νέο φράγκο, κ.ο.κ. Περιττό, βεβαίως, να τονιστεί ότι ακόμη και στην απευκταία περίπτωση της επιβίωσης του ευρώ μετά την έξοδο της Ελλάδας από αυτό, τα καταστροφολογικά σενάρια δεν εξηγούν ποτέ με αναλυτικό και εμπεριστατωμένο τρόπο για ποιον λόγο π.χ. θα προέκυπταν ανυπέρβλητα προβλήματα στις εισαγωγές βασικών αγαθών ή σε άλλους τομείς της οικονομίας.

Σκέψεις και ερωτήματα, όπως τα ανωτέρω, όχι μόνον δεν εξετάζονται σοβαρά από τους φανατικότερους θιασώτες των μνημονίων, αλλά απαξιώνονται συνήθως με συνοπτικές διαδικασίες, περίπου ως έωλες σκέψεις που υπονομεύουν ανεπίτρεπτα την «ευρωπαϊκή προοπτική» της χώρας. Μια προοπτική, που η επίκλησή της προϋποθέτει, βεβαίως, να τίθεται διαρκώς υπεράνω κριτικής το ίδιο το εγχείρημα –ή μάλλον δόγμα– του κοινού νομίσματος. Σε αυτό ακριβώς το σημείο αρχίζει κανείς να υποψιάζεται ότι συχνά απέναντί του δεν βρίσκονται απλώς οι υποστηρικτές μιας συγκεκριμένης άποψης, αλλά πολύ περισσότερο οι οπαδοί ενός δόγματος ή μιας θρησκείας: της θρησκείας μιας συγκεκριμένης εκδοχής ευρωπαϊσμού. Πράγματι, ήδη σε προηγούμενες αναρτήσεις κάναμε λόγο για δύο παράγοντες που κατά ειρωνικό τρόπο αποκαλύπτουν ότι στα θεμέλια του οικοδομήματος της ευρωπαϊκής ενοποίησης κρύβονται στοιχεία, τα οποία παρουσιάζουν μια μάλλον αναπάντεχη διασύνδεση με την βιβλική, παλαιοδιαθηκική σφαίρα των προεπιστημονικών χρόνων της δυτικής Ευρώπης.

Ο ένας παράγοντας είναι η βιβλική χρονολογία του κόσμου, η κεκτημένη ταχύτητα της οποίας μοιάζει να βρίσκεται στην ρίζα της ιδιαίτερα προσφιλούς διαπολιτισμικής και ιδεολογικής γενίκευσης. Της αντίληψης, δηλαδή, ότι οι πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων πληθυσμών της Ευρώπης είναι μεν υπαρκτές, αλλά ήσσονος σημασίας, όσο μικρές θα ήταν αν το χρονικό βάθος της παρουσίας και εξέλιξης των πληθυσμών αυτών και των γλωσσών τους επί ευρωπαϊκού εδάφους περιοριζόταν σε λίγες μόνον χιλιάδες χρόνια. Και σίγουρα τόσο μικρές, ώστε να ασχολούμαστε μόνον με τις «οριζόντιες», οικονομικές ή ταξικές κατατμήσεις σε πανευρωπαϊκή (ή και παγκόσμια) κλίμακα και σχεδόν ποτέ με τις πιο «κάθετες», σαν κι αυτές π.χ. που αναδεικνύονται μέσα από τις γερμανικές ιδιαιτερότητες στην αντίληψη της κρίσης. Και ενώ η πραγματική ηλικία των ευρωπαϊκών γλωσσών και πολιτισμών είναι η προβληματική εκείνη, στην οποία θα επανέλθουμε σύντομα παρουσιάζοντας πολύ πιο αναλυτικά επιστημονικά δεδομένα, οι αναφερθείσες γερμανικές ιδιαιτερότητες αναδεικνύουν τον άλλο «βιβλικό» δάκτυλο που διεκδικεί γενικευτική ισχύ επί όλης της ευρωζώνης: τις κάποτε εκχριστιανισθείσες εκείνες αντιλήψεις περί της σχέσης του ανθρώπου με το χρήμα και την εργασία, που κάνουν την εμφάνισή τους στην εποχή μας υπό την μορφή του κεντροευρωπαϊκού κηρύγματος περί της «σκληρής δημοσιονομικής πειθαρχίας». Είναι η συγκεκριμένη αντίληψη υπέρβασης της τρέχουσας ευρωπαϊκής κρίσης, την οποία χαρακτηρίσαμε ως «Ευρώπη της Παλαιάς Διαθήκης».

Το περίεργο είναι ότι εκτός από τους ανωτέρω παράγοντες, την ίδια προεπιστημονική, θρησκευτική οσμή φαίνεται τώρα να αναδίδει και το τσουνάμι της καταστροφολογίας, για το οποίο κάναμε λόγο. Υπάρχει, δηλαδή, μια αξιοσημείωτη παραλληλία ανάμεσα σε αυτή την καταστροφολογία και το ρεύμα του καταστροφισμού (Catastrophism) που αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα ως αντίδραση στις πρωτοποριακές τότε επιστημονικές ανακαλύψεις, οι οποίες έριχναν φως στην πραγματική αρχαιότητα του φυσικού κόσμου και του ανθρώπου. Προσπαθώντας να αποκρούσουν τις ανακαλύψεις αυτές (κυρίως στο πεδίο της γεωλογίας και παλαιοντολογίας), οι οποίες άρχιζαν να αναιρούν την βιβλική χρονολόγηση, οι φορείς του καταστροφισμού έσπευδαν να ερμηνεύουν τα υπό διερεύνηση φαινόμενα ως το αποτέλεσμα μεμονωμένων καταστροφικών γεγονότων και θεομηνιών. Η ύπαρξη π.χ. γεωλογικών αποθέσεων που σήμερα γνωρίζουμε ότι χρειάστηκαν εκατομμύρια χρόνια για να σχηματιστούν αποδιδόταν σε στιγμιαίες, καταστρεπτικές θεομηνίες, όπως π.χ. ο κατακλυσμός του Νώε, ούτως ώστε ο σχηματισμός τους να «χωρέσει» στο παραδοσιακό, βιβλικό χρονολογικό περίγραμμα. Κατά έναν παραπλήσιο τρόπο, οι σύγχρονοι, εγχώριοι καταστροφολόγοι αποκρούουν κάθε ερμηνεία της κρίσης της νότιας Ευρώπης και της Ελλάδας που θα μπορούσε να λάβει υπόψη το χρονικό βάθος των ευρωπαϊκών πολιτισμών και τις μεταξύ τους διαφορές. Κατά συνέπεια, αντιμετωπίζουν την ενδεχόμενη απόσχιση της Ελλάδας από την ευρωζώνη με όρους βιβλικού κατακλυσμού και θεομηνίας, οι οποίοι, φυσικά, πόρω απέχουν από τον επιστημονικό ορθολογισμό και την κάπως πιο απροκατάληπτη, ερευνητική νηφαλιότητα.

Το αποτέλεσμα αυτού του παρωχημένα θρησκόληπτου ευρωδογματισμού θα είναι να οδηγήσει εν τέλει την Ελλάδα και άλλες χώρες της ομάδας των PIIGS σε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «υπαρκτός ευρωπαϊσμός»: σε ένα ακόμα ιστορικό επεισόδιο πολιτιστικής διάχυσης (diffusion) από την κεντρική Ευρώπη προς άλλα σημεία της ηπείρου, σαν αυτό που οδήγησε στην τραγική μοίρα της ανατολικής –κυρίως σλαβόφωνης– Ευρώπης, όταν αυτή θέλησε να εφαρμόσει τον γερμανικής προελεύσεως κομμουνισμό. Τώρα φαίνεται ότι είναι η σειρά της νότιας Ευρώπης να βιώσει μια πιθανώς παρεμφερή στην ζοφερότητά της περιπέτεια. Εκτός κι αν αυτή την φορά η επιστήμη προλάβει να πει εγκαίρως κάποια σύγχρονη εκδοχή του eppur si muove