Αρχική > Ανθρωπολογικά, Πολιτικά > «Φράκο» ή «φουστανέλα»; Τίποτα απ’ τα δύο

«Φράκο» ή «φουστανέλα»; Τίποτα απ’ τα δύο

Όταν κανείς χτίζει ένα κτίσμα, είθισται η ανέγερσή του να ξεκινά από τα θεμέλια και να προχω­ρά στην ανωδομή. Το αντίθετο, το να στήσει, δηλαδή, κανείς τις σκαλωσιές για να χτίσει πρώτα τους επάνω ορόφους, ώστε να «κατηφορίσει» εν συνεχεία προς το ισόγειο και τα θεμέλια, είναι κάτι που ίσως απαντά μόνο σε κάποιο ποντιακό ανέκδοτο. Κι όμως, συναντάται και σε μία ακόμη ιδιά­ζουσα περίπτωση: αυτήν του νέου ελληνικού κράτους. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό;

Με αφορμή την τρέχουσα οικονομική κρίση, η οποία παράλληλα με τον διεθνή διασυρμό της χώρας έχει ουσιαστικά οδηγήσει στην πέμπτη χρεοκοπία του ελληνικού κράτους από τον 19ο αιώνα ως σήμερα, ήρθε ξανά στην επιφάνεια ένα περίεργο δίλημμα. Ένα υπαρξιακό ερώτημα που εδώ και περίπου έξι αιώνες απασχολεί σε διάφορες μορφές και με έντονο τρόπο τους Έλληνες: παπική τιάρα ή τουρκικό φακιόλιο; Δύση ή Ανατολή; Φράκο ή Φουστανέλα; Ανά­λογα με τις περιστάσεις το ερώτημα αναδιατυπώνεται, αλλά μοιάζει να παραμένει ίδιο. Στις μέ­ρες μας, π.χ. θα μπορούσε να διατυπωθεί ως «Τρόικα, μνημόνιο και ευρώ ή βαλκά­νια υπανάπτυξη εκτός ευρωζώνης;». Οι ακραίες τάσεις και πάλι παρούσες: οι πιο δογματικοί δυτι­κό­φρονες μοιάζουν σχεδόν να βλέπουν στην τρόικα τους επιγόνους της (επίσης τριμελούς) αντι­βασιλείας του Όθωνα τον 19ο αιώνα, αυτούς, δηλαδή, που θα ολοκληρώσουν ό,τι άρχισαν οι Βαυαροί, μετατρέποντας επιτέλους τους ευρωανώριμους Έλληνες σε σωστούς Δυτικοευρωπαίους. Πιθανώς, μάλιστα, να μην κακοβλέπουν εντελώς και την επιστροφή στο 1941 μέσω της δημοσιονομικής και πολιτικής ένωσης της ευρωζώνης υπό την Γερμανία. Οι αντιμνημονιακές φωνές, από την άλλη μεριά, αντιμετωπίζονται συχνά συλλήβδην σαν η έκφραση των νοοτροπιών εκείνων που κρατούν την χώρα στην βαλκανική (ή ίσως και οθωμανική) Ανατολή, μακριά από το αυτονόητα δυτικό της πεπρωμένο.

Δυστυχώς αρκεί μόνο μια απλή ερώτηση για να καταδείξει ότι κάτι δεν πάει καλά σε αυτή την διαχρονική, γηπεδικού τύπου αντιπαράθεση: κατά την Ύστερη Αρχαιότητα – για να επιλέξουμε μια περίοδο στην τύχη – τι ήταν ο ελληνικός κόσμος, Ανατολή ή Δύση; Φράκο ή Φουστανέλα; Θα αντιτείνει ίσως κανείς ότι δεν μπορούμε να θέσουμε ένα τέτοιο ερώτημα, διότι έτσι υπερπη­δάμε τους έξι τελευταίους αιώνες, αυτούς, δηλαδή, στους οποίους ως αποτέλεσμα της τουρκι­κής προώθησης προς δυσμάς προέκυψε το όλο ζήτημα. Με αυτό τον τρόπο, ωστόσο, είναι σαν να θεωρούμε ότι κατά τους έξι αυτούς αιώνες συνέβησαν εξελίξεις, οι οποίες όχι μόνον οδήγη­σαν σε σημαντικές ανακατατάξεις (που είναι αναμφισβήτητο), αλλά και «έσβησαν» πλήρως την πολιτιστική υπόσταση του «προ της Ανατολής και της Δύσεως» ελληνικού κόσμου. Σαν αποτέλεσμα της Τουρκοκρατίας ο τελευταίος μετατράπηκε πλέον σε «Ανατολή» ή σε «φουστανέλα», μια ταυ­τότητα που κατά τους υποστηρικτές του «φράκου» πρέπει κάποια στιγμή να αποβάλλει εξ ολο­κλήρου, προκειμένου να γίνει «Δύση».

Φουστανέλα και «φράκο»: σουρεαλιστικός συνδυασμός ελληνικής παραδοσιακής ενδυμασίας και δυτικοευρωπαϊκών ασκήσεων ακριβείας. Στο σύνολο θα ταίριαζαν, επίσης, ένα ιαπωνικό κιμονό και μάσκα αστροναύτη…

Πού εδράζεται, όμως, η τόσο απόλυτη άποψη της εξαφάνισης του παλαιού πολιτιστικού υπο­βάθρου; Γιατί μοιάζουν να την συμμερίζονται ακόμη και μερικοί από τους γνωρίζοντες ότι κατά την Τουρκοκρατία στις περιοχές που παρέμειναν ελληνόφωνες και χριστιανικές (π.χ. τμήματα της ηπειρωτικής Ελλάδας) τα βασικά στοιχεία της προϋπάρχουσας πολιτιστικής ανθρωπολο­γίας (γλώσσα, σύστημα ηθών, εθίμων και παραδόσεων, κλίμακα των μονάδων οργάνωσης) συ­νέχισαν να υφίστανται, αν και αλληλεπιδρώντας με το αλταϊκό ή οθωμανικό πολιτιστικό υπέρ­στρωμα (superstratum); Εδώ το όλο πράγμα αρχίζει να γίνεται πραγματικά ενδιαφέρον. Και αυτό γιατί φαίνεται ότι πίσω από την ανωτέρω παραδοχή κρύβεται μια παρωχημένη, για την ακρίβεια σχεδόν προεπιστημονική αντίληψη του χρονικού βάθους της πολιτιστικής εξέλιξης.

Ο υπερτονισμός των στοιχείων ασυνέχειας έναντι αυτών της συνέχειας έχει στην ρίζα της την ισχυρή εστίαση (ζουμάρισμα) της προσοχής του ιστορικού στους τελευταίους πέντε-έξι αιώνες. Εξαιτίας αυτού του μικροϊστορισμού η απόσταση που χωρίζει π.χ. τον ελληνισμό του 17ου αιώνα από αυτόν του 4ου αιώνα μ.Χ. ή π.Χ. γίνεται αντιληπτή περίπου με γεωλογικούς όρους. Και ο λόγος, για τον οποίον αυτού του είδους η μικροϊστορική εστίαση φαντάζει αυτο­νόητη και καθόλου προβληματική, είναι διότι απλούστατα δεν εκλαμβάνεται ως τέτοια. Το πόσο μεγάλη ή μικρή είναι η εκάστοτε εστίαση είναι, δηλαδή, συνάρτηση του μεγέθους της ευρύτερης εικόνας. Και σε αυτό ακριβώς το σημείο, στην «ευρύτερη εικόνα», κρύβεται η μοιραία περιπλοκή μιας ολόκληρης αλυσίδας υποθέσεων και παραδοχών, η οποία καταλήγει στο να αντιλαμβάνε­ται κανείς την Ελλάδα και τους Έλληνες με όρους «φράκου» και «φουστανέλας».

Η μικροϊστορική προσέγγιση που αναφέραμε δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά και την Ευ­ρώπη. Στηρίζεται στην άποψη ότι η ιστορία της πρώτης αρχίζει στην αρχαιότητα (αρχή, αρχ-αίος), δηλαδή στην 1η χιλιετία π.Χ., και της δεύτερης στην Αναγέννηση. Και στις δύο περιπτώ­σεις, βέβαια, έχει συνειδητοποιηθεί ότι υπήρξαν και κάποια «πρόδρομα» στάδια (Μυκηναϊκή εποχή και πρώιμοι ιστορικοί χρόνοι στην πρώτη περίπτωση, Μεσαίωνας στην δεύτερη). Όμως η συνήθης αντίληψη συμφωνεί ότι πριν από αυτά τα στάδια και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει το χάος: μια μάλλον νεφελώδης, προκατακλυσμιαία περίοδος, η οποία δεν χρειάζεται να μας απα­σχολεί πολύ, αφού σίγουρα δεν μπορεί να έχει οποιαδήποτε σχέση με το παρόν και το κοντινό παρελθόν.

Ευρωπαϊκή Δύση (αριστερά) και αλταϊκή Ανατολή (δεξιά): πού «ανήκει» το ελληνικό τοπίο;

Όσο εύλογη κι αν ακούγεται, η ανωτέρω άποψη διασώζει μια αντίληψη περί ιστορικού χρόνου, όπως αυτή αναπτύχθηκε κατά τους προεπιστημονικούς χρόνους της δυτικής Ευρώπης. Τότε που η βιβλική, από Κτίσεως Κόσμου χρονολόγηση με αφετηρία το έτος 4004 π.Χ. αποτελούσε τον μοναδικό οδηγό ταξινόμησης του χάους της προϊστορίας. Από τα μέσα του 19ου αιώνα τα πράγματα, όμως, άλλαξαν δραματικά. Η γεωλογία και η αρχαιολογία άρχισαν να ανακαλύπτουν την πραγματική αρχαιότητα του φυσικού κόσμου και του ανθρώπου. Από τότε ως σήμερα η πολιτι­στική εξέλιξη στις διάφορες περιοχές της Ευρώπης έχει μελετηθεί σε ένα βάθος χρόνου που έχει διευρύνει ριζικά την «ευρύτερη εικόνα», εντός της οποίας εστιάζει ο ερευνητής της κάθε περιό­δου. Και, όπως γίνεται αντιληπτό, άλλη οντότητα αποκτούν τα εκάστοτε 500-600 χρόνια, εάν ο προϊστορικός και ιστορικός χρόνος έχει διάρκεια μόλις 6000 έτη, και τελείως διαφορετική, εάν ο χρόνος αυτός και μαζί με αυτόν η σχεδόν αδιάλειπτη πολιτιστική εξέλιξη σε συγκεκριμένες περιοχές εκτείνεται σε πενταπλάσιο ή δεκαπλάσιο χρονικό βάθος.

Στην πρώτη, βιβλική εκδοχή τα 6000 χρόνια αφήνουν ένα μάλλον περιορισμένο χρονικό περιθώριο για την ανάπτυξη πολιτιστικών διαφοροποιήσεων μεταξύ των κοινωνιών. Ενισχύουν, έτσι, την πεποίθηση ότι «όλοι κατά βάσιν ίδιοι είμαστε» (μπορούμε π.χ. να έχουμε το ίδιο νόμισμα, τους ίδιους θεσμούς, τις ίδιες πολιτικές θεωρίες, κλπ.), όσες διαφορές κι αν έχουμε. Αντιθέτως, η αποφασιστική διεύρυνση του χρονολογικού ορίζοντα οδηγεί σε μάλλον αντίθετα συμπεράσματα. Σαν αποτέλεσμα, η σχέση «θεμελίων» και «ανωδομής» ή αλλιώς του εκάστοτε πολιτιστικού υποστρώματος με τα πιο εφήμερα ιστορικά υπερστρώματα μπορεί πλέον να μελετηθεί εκ νέου σε τελείως διαφορετικές και σαφώς πιο μακροϊστορικές βάσεις. Με αυτό τον τρόπο μπορεί ίσως να αρχίσει να γίνεται κατανοητό το τι σημαίνει να χτίζεις ένα κράτος ξεκινώντας όχι από το υπόστρωμα, αλλά από το αποτέλεσμα της επιλογής («σωστής» ή «λανθασμένης») μεταξύ υπερστρωμάτων.

Πώς μεταφράζονται, όμως, ειδικότερα τα ανωτέρω στην περίπτωση του νεοελληνικού κράτους; Ποιο είναι το πραγματικό χρονικό βάθος της πολιτιστικής εξέλιξης στην γηραιά ήπειρο και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει η συνειδητοποίησή του; Τι νόημα έχουν οι παρατηρήσεις αυτές στην παρούσα (οικονομική) κρίση της Ελλάδας και της Ενωμένης Ευρώπης εν γένει; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που θα μας απασχολήσουν στο παρόν, νέο διαδικτυακό περιβάλλον.

  1. Οκτωβρίου 3, 2011 στο 15:29

    «…που ίσως απαντά μόνο σε κάποιο ποντιακό ανέκδοτο.»

    Εάν ακριβολογείς, μάλλον θα εννοείς «…που ίσως απαντά μόνο σε κάποιο αντι-ποντιακό ρατσιστικό ανέκδοτο »

    Και για τεκμηρίωση δες αυτό:

    «ΟΙ ΠΟΝΤΙΟΙ, του Ηλία Πετρόπουλου»
    http://pontosandaristera.wordpress.com/2009/12/12/27-4-2009-2/

    Κατά τα άλλα με τις σκέψεις σου δημιουργείς ένα (νοητικό) χώρο χρήσιμης αναζήτησης, έστω κι αν χρησιμοποιείς τον όρο «τουρκοκρατία» με τη νεωτερική της σημασία και όχι ως εκδήλωση μιας κυριαρχίας που βασίζεται αποκλειστικά και μόνο στη θρησκευτική διαφορά (και όχι στην εθνική)…

  2. Οκτωβρίου 3, 2011 στο 17:17

    Πόντιε (ας σε προσφωνήσω έτσι),

    Παρότι δεν διαφωνώ ότι στο γενικότερο φαινόμενο των ποντιακών ανεκδότων εμπεριέχονται και οι δυσάρεστες παράμετροι, οι οποίες επισημαίνονται στην ανάρτηση που παραπέμπεις, νομίζω πως ίσως παίρνεις το ζήτημα υπέρ το δέον στα σοβαρά. Σε ό,τι με αφορά, ανήκω σε εκείνους, για τους οποίους ο όρος «ποντιακό ανέκδοτο» είναι πλέον σχεδόν αποσπασμένος από τους πραγματικούς Ποντίους. Για τους περισσότερους οι «Πόντιοι» των ανεκδότων είναι τόσο πραγματικές οντότητες όσο π.χ. και ο Τοτός. Είναι ένα κλισέ που όλοι ξέρουμε ότι είναι τόσο μακριά από την πραγματικότητα όσο και τα πολλά ανάλογα κλισέ που αφορούν άλλες ομάδες ημεδαπών ή αλλοδαπών.

    Όσον αφορά τώρα τον όρο «τουρκοκρατία», τον χρησιμοποιώ με ανθρωπολογική σημασία. Για αυτό στο κείμενο υπάρχει και ο όρος «αλταϊκός», ο οποίος, παρεπιπτόντως, οδηγεί και στην συνειδητοποίηση ότι η θρησκευτική πτυχή της τουρκοκρατίας (το ισλάμ) αποτελεί και για τους ίδιους τους Τούρκους ένα υπέρστρωμα, δηλ. μια πρόσφατη ιστορική επιρροή.

    • Οκτωβρίου 3, 2011 στο 19:33

      Theodore Giannopoule (;)

      Γνωρίζεις ότι η προσφώνηση «Πόντιε» παραπέμπει σε ένα πολύ συγκεκριμένο στερεότυπο που καλλιέργησε το ενδογενές στους Νεοέλληνες (;;;) ρατσιστικό συναίσθημα.

      Πάντα θα έπρεπε να εφευρίσκουν ένα «μαύρο πρόβατο» για να του φορτώνουν όλες τους τις αμαρτίες. Σες πολιτικό επίπεδο «για όλα φταίνε οι ξένοι», σε ενδοεθνικό επίπεδο «υπάρχουν και μαλάκες, αλλά όχι εμείς».

      Η επίδραση του στερεότυπου αυτού, το οποίο παρότι πιστεύετε, ουδόλως αποσπάστηκε από τον αληθινό πληθυσμό, δημιουργεί μεγάλα τραύματα στα ποντιάκια που φοιτούν στα «παλαιοελλαδικά» μας (εν τέλει) σχολεία…

      Εντυπωσιάζομαι το πως ευφυείς και ευαίσθητοι κατά τα άλλα συμπολίτες μας δεν αντιλαμβάνονται αυτή την κατάσταση και την αναπαράγουν επιπολαίως!

  3. Οκτωβρίου 3, 2011 στο 20:16

    Φίλε σχολιαστή όπισθεν του εικονιδίου «Πόντος και Αριστερά» (αυτή είναι αποδεκτή προσφώνηση;),

    Αν παρεξήγησες ακόμα και την προσφώνηση στο προηγούμενο σχόλιο, τότε επιβεβαιώνεις το στοιχείο της υπερβολής και υπερευαισθησίας, για το οποίο έκανα λόγο προηγουμένως. Αν έβλεπες, μάλιστα, τα πράγματα λίγο πιο ψύχραιμα, θα είχες προσέξει περισσότερο τα συμφραζόμενα της αναφοράς στο «ποντιακό ανέκδοτο» στο κυρίως κείμενο. Θα είχες διακρίνει, δηλαδή, τον (καθόλου επιπόλαιο, αλλά συνειδητό υπαινιγμό) για τους Νεοέλληνες εκείνους, οι οποίοι, αν και οι ίδιοι ζουν σε ένα πλαίσιο στρέβλωσης όσον αφορά την μορφή και διάρθρωση των πιο βασικών στοιχείων του κράτους τους, θεωρούν ότι «Πόντιοι» είναι οι Πόντιοι και άλλοι αγαπητοί στόχοι τέτοιων κλισέ.

    Κατά τα άλλα, προφανώς και το ρατσιστικό συναίσθημα δεν είναι «ενδογενές» (μάλλον εννοείς έμφυτο) στους Νεοέλληνες, ενώ και η γνωστή επωδός ότι «για όλα φταίνε οι ξένοι» είναι δείγμα ανευθυνότητας και όχι ρατσισμού που είναι τελείως διαφορετικό πράγμα.

  4. Νοεμβρίου 6, 2011 στο 20:31

    Το παλαιό δίλημμα είναι προφανώς ακόμα ζωντανό στο μυαλό των κορυφαίων της κυβέρνησης ΓΑΠ. Γιατί όχι; Άλλωστε, ζωντανά είναι πιθανώς και κάποια τοκοχρεωλύσια 19ου αιώνα που δεν έχουν αποπληρωθεί ακόμα…

  1. Οκτωβρίου 2, 2011 στο 18:01

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s